KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 7: Kişilik Gelişimi (Tam Modül)

tarih:

 

KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 7: Kişilik Gelişimi (Tam Modül)

Kişilik, bireyi başkalarından ayıran, bireye özgü, tutarlı ve yapılaşmış özelliklerin bütünüdür. KPSS’de bu konu; Freud'un Psikanalitik Kuramı, Erikson'un Psikososyal Kuramı ve James Marcia’nın Kimlik Statüleri olmak üzere üç ana koldan gelir.

1. BÖLÜM: Sigmund Freud ve Psikanalitik Kuram

Freud, kişiliği bir "enerji sistemi" olarak görür. Bu enerjinin adı Libido’dur. Libido (yaşam enerjisi), gelişimin farklı aşamalarında vücudun farklı bölgelerine odaklanır.

1.1. Topografik Zihin Modeli (Zihnin Katmanları)

Zihin, farkındalık düzeyine göre üç bölüme ayrılır:

  • Bilinç: O an farkında olduğumuz yaşantılar. Kapasitesi çok sınırlıdır.

  • Bilinçöncesi: Hafızanın "bekleme odası" gibidir. Hatırlamak için çaba sarf ettiğimizde (örn: "Dün akşam ne yemiştin?") bilgiler buradan bilince gelir.

  • Bilinçdışı: Buzdağının görünmeyen devasa kısmıdır. Bireyin kendisinden bile gizlediği, bastırılmış dürtüler, utanç verici anılar ve travmalar burada yer alır. Freud'a göre asıl davranış belirleyici budur.

1.2. Yapısal Kişilik Modeli (Kişiliğin Bileşenleri)

Kişilik; biyolojik (id), psikolojik (ego) ve sosyal (süperego) üç yapının etkileşimidir.

  1. İD (Alt Benlik):

    • Kişiliğin kalıtsal, ilkel ve doymak bilmez yanıdır.

    • Haz İlkesi ile çalışır. Erteleme bilmez.

    • Refleksler ve birincil süreçlerle (hayal kurma) boşalım sağlar.

  2. EGO (Benlik):

    • Kişiliğin mantıklı ve karar verici yanıdır.

    • Gerçeklik İlkesi ile çalışır. İd'in isteklerini dış dünya gerçeklerine göre süzgeçten geçirir.

    • Yürütücü işlevleri (karar verme, planlama) üstlenir.

  3. SÜPEREGO (Üst Benlik):

    • Toplumun ahlak kurallarını, gelenekleri ve anne-babanın değerlerini temsil eder.

    • Kusursuzluk İlkesi ile çalışır.

    • Vicdan ve İdeal Benlik olmak üzere iki alt birimi vardır.

ÖSYM TUZAĞI: Soruda bir kişinin dürtüsel davranması veya bencilce hareket etmesi vurgulanıyorsa cevap İD; kişinin aşırı kuralcı olması, kendini suçlaması vurgulanıyorsa cevap SÜPEREGO; kişinin orta yolu bulması veya gerçekleri analiz etmesi vurgulanıyorsa cevap EGO'dur.

1.3. Savunma Mekanizmaları (Geniş Anlatım)

Ego, kaygıyla başa çıkmak için şu mekanizmaları kullanır. Dikkat: Savunma mekanizmaları her zaman bilinçdışıdır.

  • Bastırma (Repression): Rahatsız edici durumu unutmak. (Örn: Sevgilisinden ayrılan birinin onun ismini unutması.)

  • Mantığa Bürünme (Rasyonalizasyon): Kabul edilemez bir duruma "akla yakın" bir bahane bulmak. (Örn: Arabasını çarpan kişinin "Zaten bu araba çok eskiydi, değiştirecektim" demesi.)

  • Yansıtma (Projeksiyon): Kişinin kendi hatasını başkasına atması veya kendi duygusunu başkası hissediyormuş gibi yapması. (Örn: Kıskanç birinin eşine "Beni neden bu kadar kıskanıyorsun?" demesi.)

  • Karşıt Tepki Geliştirme: İçteki duygunun tam tersini dışarıya yansıtmak. (Örn: Nefret ettiği birine aşırı saygılı davranmak.)

  • Yüceltme (Sublimation): İlkel bir dürtüyü toplumsal olarak kabul gören bir başarıya dönüştürmek. En sağlıklı mekanizmadır. (Örn: Öfkeli birinin cerrah olup insanları "kesmesi".)

  • Ödünleme (Telafi): Bir alandaki başarısızlığı başka bir alanda başarıyla kapatmak. (Örn: Matematikte başarısız olan öğrencinin resim şampiyonu olması.)

  • Yer / Yön Değiştirme: Öfkeyi gücünün yettiği nesneye yöneltmek. (Örn: Patronuna kızan babanın evde çocuğunu azarlaması.)

  • Hayal Kurma (Düşlem/Fantezi): Gerçekte ulaşılamayan hedeflere zihinde ulaşmak.

  • Gerileme: Yaşa uygun olmayan, daha alt bir gelişim evresine ait davranışlar sergilemek. (Örn: Sınav stresi yaşayan üniversitelinin çocuk gibi ağlaması.)

1.4. Psikoseksüel Gelişim Evreleri

Freud gelişimi 5 evreye ayırır. Bir evrede aşırı engellenme veya aşırı doyum yaşanırsa saplanma (fiksasyon) oluşur.

  1. Oral Dönem (0-1 Yaş): Haz bölgesi ağızdır. Temel güven duygusunun tohumları atılır. Saplanma durumunda: Sigara bağımlılığı, tırnak yeme, aşırı eleştirellik.

  2. Anal Dönem (1-3 Yaş): Haz bölgesi anüstür. Tuvalet eğitimi çok önemlidir. Saplanma durumunda: Titizlik, cimrilik, inatçılık (Anal-tutucu) veya savurganlık, dağınıklık (Anal-itici).

  3. Fallik Dönem (3-6 Yaş): Haz bölgesi cinsel organlardır. Oedipus ve Elektra kompleksleri görülür. Çocuk aynı cinsiyetteki ebeveynle özdeşim kurarak toplumsal rolleri öğrenir. Kritik: Süperego bu dönemde gelişmeye başlar.

  4. Latans (Gizil) Dönem (6-12 Yaş): Cinsel enerji uykudadır. Çocuk enerjisini okul ve oyun gibi sosyal alanlara kanalize eder. "Fırtına öncesi sessizlik" dönemidir.

  5. Genital Dönem (12-18 Yaş): Hızlı fiziksel değişim ve cinsel uyanış başlar. Karşı cinsle sağlıklı ilişkiler kurma çabası hakimdir.

2. BÖLÜM: Erik Erikson ve Psikososyal Gelişim Kuramı

Erikson, Freud'u reddetmez ama genişletir. Onun için gelişim yaşam boyudur (beşikten mezara) ve sosyal etkileşim belirleyicidir. Epigenetik İlke (gelişimin belli bir hiyerarşi içinde olması) kavramını savunur.

2.1. Psikososyal Evreler ve Temel Çatışmalar

  1. Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 Yaş):

    • Bebek dünyanın güvenli bir yer olup olmadığını anne (bakım veren) aracılığıyla öğrenir.

    • Kazanılan Erdem: Umut.

  2. Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1-3 Yaş):

    • Çocuk "Ben kendim yapabilirim" der. Kendi başına yemek yeme, yürüme çabaları desteklenmelidir. Aşırı kısıtlanan çocuk yeteneklerinden kuşku duyar.

    • Kazanılan Erdem: İrade.

  3. Girişimciliğe Karşı Suçluluk (3-6 Yaş):

    • Çocuk çok soru sorar ve meraklıdır. Soruları "ayip" diye susturulursa suçluluk duygusu gelişir.

    • Kazanılan Erdem: Amaç.

  4. Başarıya Karşı Aşağılık Duygusu (6-12 Yaş):

    • Okul yıllarıdır. Çocuk yaşıtlarıyla kıyaslanır. Başarıları takdir edilmezse "ben beceriksizim" diyerek aşağılık duygusuna kapılır.

    • Kazanılan Erdem: Yeterlilik.

  5. Kimlik Kazanmaya Karşı Rol Karmaşası (12-18 Yaş):

    • Ergenlik dönemidir. "Ben kimim?" sorusu sorulur. Birey kendi değerlerini ve gelecekteki rolünü belirlemeye çalışır.

    • Kazanılan Erdem: Sadakat.

  6. Yakınlığa Karşı Yalıtılmışlık (Genç Yetişkinlik):

    • Başkalarıyla derin ve samimi ilişkiler (dostluk, evlilik) kurma çabasıdır. Kuramayanlar yalnızlığa itilir.

    • Kazanılan Erdem: Sevgi.

  7. Üretkenliğe Karşı Durgunluk (Orta Yetişkinlik):

    • Topluma, aileye ve gelecek nesillere faydalı olma çabasıdır. Sadece kendini düşünen birey durgunlaşır.

    • Kazanılan Erdem: Bakım/Yaratıcılık.

  8. Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk (Yaşlılık):

    • Hayatın muhasebesi yapılır. "Güzel bir ömür sürdüm" diyen huzur bulur, pişmanlıklarla dolu olan ölümden korkar ve umutsuzluğa düşer.

    • Kazanılan Erdem: Bilgelik.

3. BÖLÜM: James Marcia ve Kimlik Statüleri

Erikson’un "Kimlik Kazanma" evresini detaylandıran Marcia, dört temel statü belirlemiştir:

  • Başarılı Kimlik: Birey seçenekleri araştırmış (bunalım yaşamış) ve kendi kararıyla bir kimliğe bağlanmıştır.

  • İpotekli Kimlik: Birey hiç araştırma yapmadan, ailesinin veya otoritenin istediği kimliği doğrudan kabul etmiştir. (Örn: "Babam doktor olmamı istiyor, ben de olacağım.")

  • Moratoryum (Bekleme): Birey seçenekler arasındadır, kararsızdır ama araştırma sürecindedir. Kimlik kararını bir süreliğine erteler.

  • Dağınık Kimlik: Birey ne araştırma yapar ne de bir şeye bağlanır. "Saldım çayıra" mantığıyla yaşar.

4. BÖLÜM: KPSS İçin Vaka Analizi ve Stratejik Notlar

Soru Örneği: Bir öğretmen, derste sürekli parmak kaldırıp söz almak isteyen öğrencisine "Sustun artık, çok konuşuyorsun" derse; Erikson'a göre hangi dönemdeki krizi tetikler? Cevap: Girişimciliğe Karşı Suçluluk (Çocuğun öğrenme ve soru sorma hevesi kırılmıştır).

Adaya Notlar:

  • Freud’un evreleri ile Erikson’un evrelerini eşleştirin (Örn: Oral Dönem = Temel Güven).

  • Savunma mekanizmalarında Yansıtma ile Yer Değiştirme farkına dikkat edin. Yansıtma'da suç atma vardır, Yer Değiştirme'de öfkeyi başka yerden çıkarma vardır.

Yorumlar

Yorum Gönder