KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 10: Bilişsel Gelişim (Vygotsky, Bruner ve Gagne)

tarih:

 Bilişsel gelişim dosyasının ikinci ve en önemli bölümlerinden birine geldik. Piaget’nin "bireysel" ve "biyolojik" temelli yaklaşımına karşılık, bu derste öğrenmenin sosyal, kültürel ve çevresel boyutlarını ele alacağız. Özellikle Vygotsky’nin "Yakınsal Gelişim Alanı" ve Bruner’in "Zihinsel Gelişim Aşamaları" her yıl KPSS Eğitim Bilimleri testinde karşımıza çıkan, belirleyici konulardır.

1. BÖLÜM: Lev Vygotsky ve Sosyokültürel Gelişim Kuramı

Vygotsky, Piaget’nin aksine gelişimin "içten dışa" değil, "dıştan içe" (sosyal çevreden bireye) doğru olduğunu savunur. Ona göre çocuk, tek başına değil, başkalarıyla etkileşime girerek öğrenir.

1.1. Sosyal Kültürel Etki ve Dil

Vygotsky'ye göre bilişsel gelişimin kaynağı kişisel deneyimler değil, sosyal çevredir. Kültür, çocuğun nasıl düşüneceğini belirleyen araçları (dil, sayılar, sanat vb.) sağlar.

  • Dilin Rolü: Dil, bilişsel gelişimin en önemli aracıdır. Piaget dili gelişimin bir sonucu olarak görürken; Vygotsky, dilin gelişimi yönlendirdiğini savunur.

1.2. Yakınsal Gelişim Alanı (Zone of Proximal Development - ZPD)

Vygotsky’nin en popüler ve en çok sorulan kavramıdır.

  • Tanım: Çocuğun tek başına yapabildiği işler ile bir yetişkinin veya kendisinden daha becerikli bir akranının yardımıyla yapabileceği işler arasındaki farktır.

  • Önemli Not: Eğitim, çocuğun zaten yapabildiği alanı (Aktüel Gelişim) değil, yardım alarak yapabileceği bu "potansiyel" alanı (Yakınsal Gelişim) hedeflemelidir.

1.3. İskele Kurma (Scaffolding)

Bu kavram Bruner tarafından literatüre kazandırılmış olsa da Vygotsky'nin kuramı ile bütünleşmiştir.

  • Süreç: Öğrenci bir işi tek başına yapana kadar ona verilen "geçici destek"tir. Öğrenci beceri kazandıkça destek yavaş yavaş çekilir.

  • Örnek: Bisiklet sürmeyi öğrenen bir çocuğun arkasından babasının tutması (iskele), çocuk dengeyi kurdukça elini bırakması (iskeleyi kaldırma).

1.4. Özel Konuşma vs. İçsel Konuşma

Vygotsky, Piaget'nin "Benmerkezci Konuşma" dediği şeye "Özel Konuşma" der ve ona pozitif bir anlam yükler.

  • Özel Konuşma: Çocuğun zor bir problemi çözerken kendi kendine sesli talimatlar vermesidir. Bu bir "kendini düzenleme" aracıdır.

  • İçsel Konuşma: Yaş ilerledikçe bu sesli konuşma sessizleşir ve "düşünce" haline gelir.

2. BÖLÜM: Jerome Bruner ve Zihinsel Gelişim Aşamaları

Bruner, Piaget’den etkilenmiş ancak zihinsel gelişimi "yaş"tan ziyade "temsil biçimleri" üzerinden açıklamıştır. Eğitimde "Sarmal Program" yaklaşımının öncüsüdür.

2.1. Gelişim Evreleri

  1. Eylemsel Dönem (0-3 Yaş):

    • Çocuk dünyayı yaparak ve yaşayarak (eylemlerle) tanır.

    • Bilgi, kas hafızasındadır. (Örn: Bisiklet sürmek, kaşık tutmak).

  2. İmgelerle (İkonik) Dönem:

    • Bilgi, görsel imgeler ve algılarla temsil edilir.

    • Çocuk bir şeyi görmeden veya resmini çizmeden onu tam anlamlandıramaz. Piaget'nin "İşlem Öncesi" dönemine benzer.

  3. Sembolik Dönem:

    • Bilgi; dil, sayılar ve formüller gibi sembollerle temsil edilir.

    • Soyut düşünme en üst düzeydedir.

2.2. Buluş Yoluyla Öğrenme

Bruner, öğrencinin bilgiyi hazır almasına karşıdır. Öğrenciye ipuçları verilerek bilgiyi kendisinin keşfetmesi (bulması) sağlanmalıdır. Bu, bilişsel gelişimi en çok tetikleyen yöntemdir.

3. BÖLÜM: Robert Gagne ve Bilgiyi İşleme Modeli

Gagne, gelişimi bir "birikimli öğrenme" süreci olarak görür. Ona göre bilişsel gelişim, basit becerilerden karmaşık becerilere doğru bir hiyerarşi izler.

3.1. Öğrenme Ürünleri

  1. Sözel Bilgiler: Tanımlar, isimler.

  2. Zihinsel Beceriler: "Nasıl"ı bilmek (Ayırt etme, kavram öğrenme).

  3. Bilişsel Stratejiler: Bireyin kendi öğrenme ve hatırlama yollarını bulması.

  4. Tutumlar: İnançlar ve tercihler.

  5. Psikomotor Beceriler: Fiziksel eylemler.

4. BÖLÜM: Karşılaştırmalı Analiz (Piaget vs. Vygotsky)

KPSS sorularında bu iki kuramcıyı birbirinden ayırmak "altın değerindedir":

ÖzellikJean PiagetLev Vygotsky
Gelişimin KaynağıBiyolojik OlgunlaşmaSosyal Etkileşim
Dilin RolüDüşüncenin sonucudur.Düşüncenin aracıdır (yönlendirir).
Öğrenme ve GelişimGelişim öğrenmeyi sağlar.Öğrenme gelişimi sağlar.
Kuramın YapısıEvreler/Basamaklar vardır.Evre yok, sürekli bir süreçtir.
Özel KonuşmaOlgunlaşmamışlık (Benmerkezcilik).Bilişsel bir araç (Kendini yönetme).

5. BÖLÜM: KPSS Örnek Vaka Analizleri

Vaka 1: Bir sınıf öğretmeni, toplama işlemini yeni öğrenen bir öğrenciye önce fasulyelerle (Eylemsel), sonra tahtadaki resimlerle (İmgelerle), en son ise rakamlarla (Sembolik) konuyu anlatmaktadır.

  • Analiz: Öğretmen, Bruner'in zihinsel gelişim aşamalarına göre dersini yapılandırmıştır.

Vaka 2: Bir anne, çocuğuna ayakkabısını bağlamayı öğretirken; önce bağcığı kendi tutmakta, sonra çocuğun ellerinin üstüne ellerini koymakta, çocuk hareketleri kavradıkça sadece sözlü komut vermektedir.

  • Analiz: Bu durum Vygotsky'nin kuramındaki İskele Kurma (Scaffolding) tekniğine mükemmel bir örnektir.

6. BÖLÜM: Stratejik Sınav Notları

  • Eğer soruda "kültürel araçlar", "yetişkin desteği", "iş birlikli öğrenme" geçiyorsa cevap Vygotsky'dir.

  • Eğer soruda "bilginin temsil biçimi", "keşfetme", "eylemden sembole geçiş" vurgulanıyorsa cevap Bruner'dir.

  • "Özel Konuşma"nın (kendi kendine konuşma) problem çözmeye katkı sağladığı vurgulanıyorsa Piaget’yi işaretlemek büyük bir hatadır; cevap Vygotsky olmalıdır.

Yorumlar

Yorum Gönder