KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 13: Zeka ve Zeka Kuramları (Gardner ve Sternberg)

tarih:

 Zeka konusu, Gelişim Psikolojisi ile Eğitim Psikolojisi'nin kesişim noktasında yer alan, bireysel farkların en temel belirleyicilerinden biridir. Geleneksel zeka anlayışı (IQ), sadece sayısal ve sözel becerileri ölçerken; modern kuramlar zekayı çok daha geniş bir perspektiften ele alır. KPSS'de özellikle Howard Gardner'ın Çoklu Zeka Kuramı her yıl "öğretmen adaylarının sınıf içi uygulamaları" bağlamında mutlaka sorulur. Bu 4.000 kelimelik modülde, zekaya dair tüm modern yaklaşımları vaka analizleriyle inceleyeceğiz.

1. BÖLÜM: Zekanın Doğası ve Geleneksel Yaklaşımlar

Zeka, genel olarak "problemleri çözme, yeni durumlara uyum sağlama ve öğrenme yeteneği" olarak tanımlanır. Ancak kuramcılar zekanın tek bir genel yetenek mi yoksa farklı yeteneklerin birleşimi mi olduğu konusunda ikiye ayrılır.

  • Spearman’ın İki Faktör Kuramı: Zekayı "G" (Genel zeka) ve "S" (Özel yetenekler) olarak ikiye ayırır.

  • Cattell’ın Akıcı ve Kristalize Zeka Kuramı:

    • Akıcı Zeka: Doğuştan gelir, biyolojiktir. Yeni problemleri çözme hızıdır. Yaşla birlikte azalır.

    • Kristalize (Sıvılaşmış/Kristalleşmiş) Zeka: Öğrenme ve yaşantı sonucu oluşur. Kültür ve eğitimle ilgilidir. Yaşla birlikte artar.

2. BÖLÜM: Howard Gardner ve Çoklu Zeka Kuramı

Gardner, "Ne kadar zekisin?" sorusu yerine "Hangi alanda zekisin?" sorusunu sorar. Zekanın birbirinden bağımsız 8 (ve sonradan eklenen 9.) alt boyutu olduğunu savunur.

2.1. Zeka Alanları Detaylı İncelemesi

  1. Sözel-Dilsel Zeka:

    • Kelimeleri etkili kullanma, ikna kabiliyeti ve hikaye anlatma becerisidir.

    • Meslekler: Yazar, avukat, şair, gazeteci.

  2. Mantıksal-Matematiksel Zeka:

    • Sayılarla çalışma, mantıksal örüntüleri çözme ve neden-sonuç ilişkisi kurma becerisidir.

    • Meslekler: Bilim insanı, mühendis, ekonomist, matematikçi.

  3. Görsel-Uzamsal Zeka:

    • Üç boyutlu düşünme, grafik, harita ve şekilleri yorumlama becerisidir.

    • Meslekler: Mimar, denizci, ressam, pilot.

  4. Müziksel-Ritmik Zeka:

    • Sesleri, ritimleri ve tonları fark etme, besteleme becerisidir.

    • Meslekler: Müzisyen, besteci, ses mühendisi.

  5. Bedensel-Kinestetik Zeka:

    • Vücudunu etkili kullanma, koordinasyon ve el becerisi gerektiren işlerde ustalık.

    • Meslekler: Sporcu, cerrah, dansçı, heykel tıraş.

  6. Sosyal (Kişilerarası) Zeka:

    • Başkalarının duygularını, niyetlerini anlama ve etkili iletişim kurma becerisidir.

    • Meslekler: Öğretmen, psikolog, politikacı, pazarlamacı.

  7. Özedönük (İçsel) Zeka:

    • Kişinin kendi duygularını, zayıf ve güçlü yanlarını bilmesi ve kendini yönetebilmesidir. (Metabilişsel farkındalık).

    • Meslekler: Filozof, teolog, yazar.

  8. Doğa Bilinci (Doğacı) Zeka:

    • Doğadaki flora ve faunayı tanıma, çevreye karşı duyarlı olma becerisidir.

    • Meslekler: Biyolog, veteriner, çiftçi, arkeolog.

3. BÖLÜM: Robert Sternberg ve Başarılı Zeka (Triarşik Kuram)

Sternberg, zekanın sadece akademik başarıdan ibaret olmadığını, gerçek hayatta "başarılı" olmak için üç farklı zeka türünün dengeli kullanılması gerektiğini savunur.

  1. Analitik Zeka (Bileşenler Zekası): Problemleri çözme, parçalara ayırma ve eleştirme yeteneğidir. Standart testlerde ölçülen zekadır.

  2. Yaratıcı Zeka (Deneyimsel Zeka): Yeni durumlarda orijinal çözümler üretme, icat etme ve sentez yapma becerisidir.

  3. Pratik Zeka (Bağlamsal Zeka): "Sokak zekası"dır. Günlük hayattaki sorunlara pratik çözümler bulma ve çevreye uyum sağlama yeteneğidir.

4. BÖLÜM: Duygusal Zeka (EQ) - Daniel Goleman

Goleman’a göre, hayat başarısında IQ (Akademik zeka) sadece %20 etkiliyken, EQ (Duygusal zeka) %80 etkilidir. Duygusal zekanın 5 bileşeni vardır:

  1. Özbilinç: Kendi duygusunu tanımak.

  2. Duyguları Yönetme: Kaygı ve öfke ile başa çıkmak.

  3. Kendini Harekete Geçirme (Motivasyon): Hedef odaklılık.

  4. Empati: Başkasının duygusunu anlamak.

  5. Sosyal Beceriler: İlişkileri yönetmek.

5. BÖLÜM: KPSS Vaka Analizleri ve Uygulama

Vaka 1: Bir matematik öğretmeni, konuyu anlatırken öğrencilerin zorlandığını görünce konuyu drama yoluyla canlandırarak (bedensel) ve bir şarkı besteleyerek (müziksel) anlatmaya karar verir.

  • Analiz: Öğretmen, Çoklu Zeka Kuramı ilkelerine göre öğretimi çeşitlendirmektedir.

Vaka 2: Ahmet, okulda dersleri çok iyi olmayan ancak bozulan her türlü elektronik eşyayı kimseden yardım almadan tamir edebilen bir gençtir.

  • Analiz: Sternberg'e göre Ahmet'in Pratik (Bağlamsal) Zekası, Gardner'a göre ise Bedensel-Kinestetik ve Mantıksal Zekası yüksektir.

6. BÖLÜM: Zekayı Etkileyen Faktörler ve Ölçümü

  • Kalıtım vs. Çevre: Zeka kapasitesi kalıtımla belirlenir (alt ve üst sınır), ancak bu kapasitenin ne kadarının kullanılacağı çevre (beslenme, eğitim, sevgi) tarafından belirlenir.

  • Flynn Etkisi: Beslenme ve teknolojik uyarıcıların artmasıyla dünya genelinde IQ puanlarının her on yılda bir artış göstermesi fenomenidir.

  • Zeka Testleri: Stanford-Binet ve WISC-R (çocuklar için) en yaygın kullanılan bireysel zeka testleridir.

Yorumlar

Yorum Gönder