KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 8: Ahlak Gelişimi (Piaget, Kohlberg ve Gilligan)
KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 8: Ahlak Gelişimi (Piaget, Kohlberg ve Gilligan)
Ahlak gelişimi, bireyin toplumun değer yargılarını benimsemesi, doğru ve yanlışı ayırt etmesi ve bu doğrultuda bir davranış biçimi geliştirmesi sürecidir. KPSS'de her yıl istisnasız 2 veya 3 soru bu üniteden gelmektedir. Özellikle Kohlberg’in evreleri ve Piaget’nin ahlaki gerçekçilik/özerklik ayrımı sınavın "vazgeçilmez" konularıdır.
1. BÖLÜM: Jean Piaget ve Ahlak Gelişimi
Piaget, ahlak gelişiminin bilişsel gelişime paralel olduğunu savunur. Çocuğun bilişsel kapasitesi (odaktan uzaklaşma, tersine çevirebilirlik vb.) geliştikçe ahlaki akıl yürütmesi de değişir. Piaget, ahlak gelişimini iki ana döneme ayırır:
1.1. Ahlak Öncesi Dönem (0-6 Yaş)
Bu dönemde çocukların kuralları anlama ve değerlendirme kapasitesi yoktur. Oyunları "kural" tanımadan oynarlar veya kuralları sürekli değiştirirler. Bilişsel olarak "İşlem Öncesi" döneme denk gelir. Ahlaki bir sorumluluktan söz edilemez.
1.2. Dışsal Kurallara Bağlılık / Ahlaki Gerçekçilik (Heteronom Ahlak) (6-10 Yaş)
Bu dönem, Piaget'nin en çok soru getiren kısmıdır.
Kuralın Kutsallığı: Kurallar değişmez ve Tanrı ya da anne-baba gibi otorite figürleri tarafından konulmuştur.
Sonuç Odaklılık: Davranış değerlendirilirken niyet değil, fiziksel sonuç önemlidir.
Örnek: Annesine yardım ederken yanlışlıkla 10 tabak kıran çocuk, gizlice şeker çalarken 1 tabak kıran çocuktan daha suçludur. Çünkü 10 tabak, 1 tabaktan büyüktür.
Nesnel Sorumluluk: Kurallar dışsaldır, esnetilemez.
Otomatik Ceza (İlahi Adalet): Yanlış yapan birinin başına mutlaka kötü bir şey geleceğine inanılır. Eğer çocuk bir yalan söylediyse ve hemen ardından ayağı takılıp düşerse, bunun yalan söylediği için olduğunu düşünür.
1.3. Ahlaki Özerklik / Göreceli Ahlak (Otonom Ahlak) (11 Yaş ve Üstü)
Somut işlemler döneminin sonu ve soyut işlemlerin başlangıcına denk gelir.
Niyet Odaklılık: Artık fiziksel hasarın büyüklüğü değil, davranışın altındaki niyet önemlidir. 1 tabak kıran (kötü niyetli) çocuk, 10 tabak kıran (iyi niyetli) çocuktan daha suçlu bulunur.
Kuralların Esnekliği: Kuralların insanlar tarafından konulduğu ve gerektiğinde (oyun birliğiyle) değiştirilebileceği kavranır.
Öznel Sorumluluk: Ceza, suçun niteliğine göre verilmelidir; otomatik değildir.
2. BÖLÜM: Lawrence Kohlberg ve Ahlak Gelişimi
Kohlberg, Piaget'nin kuramını genişletmiş ve yetişkinlik dönemini de kapsayan 3 düzey ve 6 evreden oluşan dev bir sistem kurmuştur. Kohlberg için önemli olan "Ne yapıldığı" değil, "Neden yapıldığı" (akıl yürütme biçimi) sorusudur.
DÜZEY 1: Gelenek Öncesi Düzey (Bencil Dönem)
Birey, kuralları kendi çıkarı veya cezadan kaçmak için takip eder. Toplumun değerlerini tam içselleştirmemiştir.
Evre 1: Ceza ve İtaat Eğilimi:
Temel mantık: "Ceza almıyorsam yaptığım şey doğrudur."
Otorite yoksa kural da yoktur. "Yakalanmadığın sürece her şey mübahtır" mantığı hakimdir.
Evre 2: Saf Çıkarcı (Araçsal İlişkiler) Eğilimi:
Temel mantık: "Kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez."
Karşılıklılık ilkesi (Pragmatizm) vardır. Birey birine yardım ediyorsa, karşılığında bir şey beklediği için yapar.
DÜZEY 2: Geleneksel Düzey (Sosyal Uyum Dönemi)
Birey artık "biz" demeye başlar. Toplumun beklentileri ve yasalar her şeyin üzerindedir.
Evre 3: İyi Çocuk (Kişilerarası Uyum) Eğilimi:
Temel mantık: "El alem ne der?"
Çevresi tarafından sevilmek, onaylanmak ve "iyi bir insan" olarak bilinmek ister. Niyet önemlidir ama bu niyet sosyal kabul içindir.
Evre 4: Kanun ve Düzen Eğilimi:
Temel mantık: "Kural kuraldır, herkes uymalıdır."
Yasalar kutsaldır, asla değiştirilemez. Eğer herkes kuralı bozarsa toplum çöker. KPSS'de en çok karıştırılan evredir; burada kişisel çıkar değil, toplumsal düzenin korunması esastır.
DÜZEY 3: Gelenek Sonrası Düzey (Evrensel Dönem)
Birey artık yasaların üstündeki değerleri (insan hakları, adalet) kavramıştır.
Evre 5: Sosyal Sözleşme Eğilimi:
Temel mantık: "Yasalar insan içindir, insana zarar veriyorsa değiştirilmelidir."
Yasaların demokratik yollarla değiştirilebileceğine inanılır. İnsan hakları, yasaların önündedir.
Evre 6: Evrensel Ahlak İlkeleri:
Temel mantık: "İnsan hayatı her şeyin üstündedir."
Kişi kendi vicdanına göre hareket eder. Adalet, eşitlik ve insan onuru gibi evrensel değerler uğruna gerekirse yasaları çiğnemeyi (hapse girmeyi göze alarak) seçer. (Örn: Gandi, Nelson Mandela).
3. BÖLÜM: Carol Gilligan – Farklı Bir Ses (Önemli Detay)
Gilligan, Kohlberg’i "erkek merkezli" olmakla eleştirmiştir.
Adalet vs. Bakım/Şefkat: Erkeklerin ahlakının "hak ve adalet" (Kohlberg), kadınların ahlakının ise "bakım, sevgi ve sorumluluk" üzerine kurulu olduğunu savunur.
Kadınlar ilişkileri sürdürmeyi, erkekler ise kuralları uygulamayı önemser.
4. BÖLÜM: KPSS Vaka Analizi (Pratik Çalışma)
Senaryo: Heinz'ın eşi amansız bir hastalığa yakalanmıştır. Bir eczacı, ilacı maliyetinin 10 katına satmaktadır. Heinz'ın parası yetmez, yalvarır ama eczacı vermez. Heinz gece gizlice eczaneye girip ilacı çalar.
Evrelere Göre Cevaplar:
Ceza İtaat: "Çalmamalıydı, çünkü yakalanırsa hapse girer."
Saf Çıkarcı: "Çalmalıydı, çünkü karısı ölürse ona yemek yapacak kimse kalmaz."
İyi Çocuk: "Çalmalıydı, çünkü ailesi onu sadık bir eş olarak görmeli."
Kanun Düzen: "Çalmamalıydı, ne sebeple olursa olsun hırsızlık suçtur ve düzeni bozar."
Sosyal Sözleşme: "Çalmalıydı, çünkü yaşama hakkı mülkiyet hakkından daha değerlidir; yasalar bu tür durumlar için esnetilmelidir."
Evrensel Ahlak: "İnsan hayatı kutsaldır. Heinz, vicdanı için bu bedeli ödemeyi göze alarak ilacı almalıdır."
5. BÖLÜM: Ahlak Gelişiminde Kritik Tablo (Piaget vs. Kohlberg)
| Özellik | Piaget (Dışsal Kurallar) | Kohlberg (Kanun Düzen - Evre 4) |
| Kural Algısı | Kural dışsaldır, otorite koyar. | Kural toplumsal düzen için gereklidir. |
| Yaş Aralığı | 6-10 Yaş (Çocukluk) | Yetişkinlik (Genellikle) |
| Niyet | Niyet önemsiz, fiziksel zarar önemli. | Niyetten ziyade toplumsal görev önemlidir. |
Yorumlar
Yorum Gönder