Harika! Gelişim Psikolojisi'ni bitirdiğimize göre, Eğitim Bilimleri'nin en stratejik ve en çok soru getiren (12-14 soru) ikinci büyük dersine geçiyoruz: Öğrenme Psikolojisi.
Öğrenme Psikolojisi, davranışlarımızın nasıl şekillendiğini, alışkanlıklarımızı ve bilgiyi nasıl işlediğimizi inceler. İlk durağımız, her yıl mutlaka 2-3 sorunun geldiği Klasik (Tepkisel) Koşullanma.
KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Öğrenme Psikolojisi 1: Klasik Koşullanma (Pavlov)
Öğrenme; yaşantı ürünü, nispeten kalıcı izli davranış değişikliğidir. Klasik koşullanma ise organizmanın doğal bir uyarıcıya verdiği tepkiyi, başlangıçta nötr olan başka bir uyarıcıya da vermeyi öğrenmesidir.
1. BÖLÜM: Klasik Koşullanmanın Temel Kavramları
Pavlov'un köpek deneyi üzerinden bu kavramları adın gibi bilmen gerekir. ÖSYM bu kavramların isimlerini değiştirerek sormayı sever.
Koşulsuz (Doğal) Uyarıcı: Organizma için doğal olan, öğrenme gerektirmeden tepki yaratan uyarıcıdır. (Örn: Et, şok, yüksek ses).
Koşulsuz (Doğal) Tepki: Koşulsuz uyarıcıya verilen otomatik, refleksif tepkidir. (Örn: Et karşısında salya, sese karşı irkilme).
Nötr Uyarıcı: Başlangıçta organizma için hiçbir anlam ifade etmeyen uyarıcıdır. (Örn: Zil sesi - henüz etle birleşmeden önce).
Koşullu Uyarıcı: Nötr bir uyarıcının, koşulsuz uyarıcı ile eşleşmesi sonucu tepki üretir hale gelmesidir. (Örn: Etle eşleşen Zil).
Koşullu Tepki: Sadece koşullu uyarıcıya karşı verilen, öğrenilmiş tepkidir. (Örn: Zil çalınca gelen salya).
2. BÖLÜM: Klasik Koşullanma İlkeleri (Soru Madeni)
Bu ilkeler, sınavın kalbidir. Her birini vaka örnekleriyle inceleyelim:
2.1. Bitişiklik (Temporal Contiguity)
Nötr uyarıcı (Zil) ile Koşulsuz uyarıcının (Et) verilme zamanının birbirine çok yakın olmasıdır. İdeal süre 0.5 saniyedir. Eğer zil çaldıktan 1 saat sonra et verilirse koşullanma gerçekleşmez.
2.2. Habercilik (En Önemli İlke)
Olumlu (İleriye Doğru) Habercilik: Uyarıcının, bir olayın başlayacağını haber vermesidir. (Örn: Zil çalar, ardından et gelir. Zil, etin geleceğinin habercisidir).
Olumsuz (Geriye Doğru) Habercilik: Uyarıcının, bir durumun biteceğini haber vermesidir. (Örn: Ders biterken çalan zil, dersin bittiğinin habercisidir).
2.3. Sönme ve Kendiliğinden Geri Gelme
Sönme: Koşullu uyarıcı (Zil) tek başına verilmeye devam ederse, bir süre sonra tepki (Salya) azalır ve biter.
Kendiliğinden Geri Gelme: Sönen bir davranışın, aradan zaman geçtikten sonra hiçbir ek eğitim olmadan aniden tekrar ortaya çıkmasıdır.
2.4. Genelleme ve Ayırt Etme
Uyarıcı Genellemesi: Organizmanın, koşullu uyarıcıya benzer diğer uyarıcılara da aynı tepkiyi vermesidir. (Örn: Beyaz önlüklü doktordan korkan çocuğun, beyaz önlüklü kasaptan da korkması).
Ayırt Etme: Organizmanın sadece tek bir uyarıcıya tepki vermesi, diğerlerini ayırt etmesidir. (Örn: Çocuğun sadece kendi doktorundan korkması).
3. BÖLÜM: Üst Düzey Koşullanma ve Diğer Süreçler
3.1. Üst Düzey (Dereceli) Koşullanma
Bir uyarıcıya koşullandıktan sonra, o uyarıcıyı başka bir nötr uyarıcıyla eşleştirerek tepkiyi yaymaktır.
Süreç: 1. Zil + Et $\rightarrow$ Salya / 2. Işık + Zil $\rightarrow$ Salya / Sonuç: Işık $\rightarrow$ Salya.
Dikkat: Genelleme ile karıştırmayın! Genellemede benzerlik vardır, Üst Düzeyde ise "eşleşme" vardır.
3.2. Ön Koşullanma (Duyumsal Erilleme)
İki nötr uyarıcının (A ve B), henüz hiçbir ödül/ceza yokken birlikte görülmesi. Daha sonra A uyarıcısı korku yaratırsa, B de otomatikman korku yaratır.
3.3. Gölgeleme ve Engelleme
Gölgeleme: İki uyarıcı (Işık ve Zil) aynı anda verildiğinde, organizmanın daha baskın (şiddetli) olana koşullanmasıdır.
Engelleme: Daha önce öğrenilmiş bir koşullanmanın, yeni bir uyarıcıyla koşullanmayı zorlaştırmasıdır.
4. BÖLÜM: Klasik Koşullanmayı Ortadan Kaldırma Yöntemleri
Fobilerin tedavisinde kullanılan bu yöntemler KPSS rehberlik sorularında da gelir.
Sistematik Duyarsızlaştırma: Korkulan uyarıcıyla bireyi aşamalı olarak (en az korkutandan en çok korkutana doğru) karşılaştırmaktır. Genellikle hayal kurma ile başlar.
Eşik Yöntemi (Alıştırma): Uyarıcıyı bireyin fark etmeyeceği kadar az dozda verip zamanla artırmaktır. (Örn: Zeytin sevmeyen çocuğun yemeğine zeytin tozunu azar azar eklemek).
Karşı Karşıya Getirme (Maruz Bırakma): Korkulan uyarıcıyla bireyi aniden ve uzun süre baş başa bırakmaktır. (Örn: Sudan korkanı havuza atmak).
Zıt (Karşıt) Koşullanma: İstenmeyen tepkiyi yaratan uyarıcıyı, sevilen bir uyarıcıyla eşleştirmektir. (Örn: Matematikten korkan çocuğa, en sevdiği öğretmenin matematik dersine girmesi).
5. BÖLÜM: KPSS Vaka Analizleri
Vaka 1: Limon gördüğünde ağzı sulanan birinin, "Limon" kelimesini duyduğunda da ağzının sulanması nedir?
Analiz: Limon (Koşulsuz Uyarıcı), Kelime (Koşullu Uyarıcı). Bu bir Klasik Koşullanmadır.
Vaka 2: Bir köpekten korkan Elif, daha sonra o köpeğin sahibini gördüğünde de korkmaya başlamıştır.
Analiz: Köpek (1. Derece), Sahibi (2. Derece). Bu bir Üst Düzey Koşullanmadır.
Yorumlar
Yorum Gönder