Öğrenme Psikolojisi'nin "Davranışçılık" ile "Bilişselcilik" arasında köprü kuran, ÖSYM'nin hem gelişim hem de öğrenme testlerinde sormayı çok sevdiği bölüme geldik: Sosyal Öğrenme ve Gizil Öğrenme.

Bu bölümde, öğrenmenin sadece ödül-ceza (Skinner) veya bitişiklik (Pavlov) ile değil; zihinsel süreçler, gözlem ve fark edilmeden gerçekleşen kayıtlarla nasıl oluştuğunu inceleyeceğiz.

KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Öğrenme Psikolojisi 3: Sosyal Öğrenme (Bandura) ve Gizil Öğrenme (Tolman)

Davranışçıların "kara kutu" dediği zihin, bu kuramcılar için öğrenmenin asıl mutfağıdır. Özellikle Albert Bandura’nın kuramı, öğretmen adayları için sınıf yönetimi açısından hayati önem taşır.

1. BÖLÜM: Albert Bandura ve Sosyal Öğrenme Kuramı

Bandura'ya göre; insanlar sadece kendi deneyimlerinden değil, başkalarının deneyimlerini gözlemleyerek de öğrenirler. Buna "Model Alma" yoluyla öğrenme denir.

1.1. Sosyal Öğrenmenin Temel İlkeleri

Karşılıklı Belirleyicilik: Birey, davranış ve çevre birbirini sürekli etkiler. (Birey çevreyi, çevre de bireyi değiştirir).
Sembolleştirme Kapasitesi: İnsanlar dünyayı zihinlerinde sembollerle (kelimeler, resimler) temsil ederler. Yaşantıları hafızaya kodlarlar.
Öngörü Kapasitesi: İnsanlar geleceği planlar. Bir davranışın sonucunun ne olacağını önceden tahmin edip ona göre hareket ederler.
Dolaylı Yaşantılar:
- Dolaylı Pekiştirme: Modelin ödül aldığını gören gözlemcinin o davranışı yapma eğilimi artar.
- Dolaylı Ceza: Modelin ceza aldığını gören gözlemci o davranıştan kaçınır.
- Dolaylı Duygu: Başkasının korktuğu bir şeyden (örn: yılandan) gözlemcinin de korkmaya başlaması.
Özyeterlik (Self-Efficacy): Bireyin bir işi başarabileceğine dair kendine olan inancıdır. (Yetenek değil, yeteneğe dair algıdır).
Özdüzenleme: Bireyin kendi davranışlarını kontrol etmesi, planlaması ve standartlar koymasıdır.

1.2. Gözlem Yoluyla Öğrenme Süreçleri (Sıralama Sorusu Olarak Gelir!)

Öğrenme şu dört adımda gerçekleşir:

Dikkat: Modelin dikkat çekici özelliklerine odaklanma.
Hatırda Tutma (Zihinsel Kodlama): Gözlemlenen bilginin sembollerle hafızaya alınması.
Davranışı Meydana Getirme (Yeniden Üretme): Zihindeki bilginin fiziksel performansa dönüştürülmesi.
Güdülenme: Öğrenilen davranışı sergilemek için bir nedenin (ödül beklentisi) olması.

2. BÖLÜM: Edward Tolman ve İşaret-Gestalt (Gizil) Öğrenme

Tolman, "Bilişsel Davranışçılığın" öncüsüdür. Ona göre organizma sadece uyarıcıya tepki vermez, çevrenin bilişsel haritasını çıkarır.

2.1. Gizil (Örtük) Öğrenme

Pekiştirme olmasa bile öğrenmenin gerçekleştiği, ancak ihtiyaç duyulana kadar performansa dönüşmediği öğrenme türüdür.

Örnek: Her gün önünden geçtiğiniz bir dükkanın adını, ihtiyacınız olmadığı sürece fark etmezsiniz. Ancak biri o dükkanı sorduğunda yerini bildiğinizi anlarsınız. Öğrenme "gizlice" gerçekleşmiştir.

2.2. Yer Öğrenme ve Bilişsel Harita

Organizma yolları ve mekanları bir bütün olarak zihnine kaydeder. Farelerin labirentteki yolları "bilişsel harita" olarak kaydetmesi gibi, biz de yaşadığımız şehrin zihinsel planını çıkarırız.

2.3. En Az Çaba İlkesi

Organizma bir hedefe ulaşmak için zihnindeki haritayı kullanarak en kısa ve en kestirme yolu seçer.

3. BÖLÜM: KPSS Vaka Analizi ve Farklar

Vaka 1: Bir sınıfta ödevini yapan öğrenciye öğretmenin yüksek not verdiğini gören diğer öğrencilerin, bir sonraki hafta ödevlerini daha titizlikle yapması nedir?

Analiz: Bu bir Dolaylı Pekiştirmedir (Sosyal Öğrenme).

Vaka 2: Bir çocuğun babasıyla her gün gittiği yolu, babası hastalandığında hiç şaşırmadan kendisinin gitmesi nedir?

Analiz: Bu bir Gizil Öğrenmedir (Tolman). Çünkü çocuk o yolu bilinçli bir çaba veya ödül olmadan zihnine kaydetmiştir.

4. BÖLÜM: Önemli Karşılaştırma (Edimsel vs. Sosyal)

Durum	Edimsel Koşullanma (Skinner)	Sosyal Öğrenme (Bandura)
Deneyim	Birey bizzat yapmalı.	Başkasını izlemek yeterli.
Pekiştirme	Öğrenme için şarttır.	Performans (sergileme) için şarttır.
Süreç	Deneme-Yanılma ağırlıklı.	Zihinsel temsil/Gözlem ağırlıklı.

Kpss Sınav Notları

Bu Blogda Ara