KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Gelişim Psikolojisi 9: Bilişsel Gelişim (Jean Piaget)
Gelişim Psikolojisi'nin belki de en uzun, en detaylı ve en çok soru getiren (her yıl ortalama 4-5 soru) ünitesine geldik: Bilişsel Gelişim. Bu alanda Piaget, sadece bir kuramcı değil, modern eğitimin de mimarlarından biridir. 4.000 kelimelik bu dev rehberde, Piaget’nin zihin dünyasına girecek, kavramları sınavda hata yapmayacak şekilde analiz edeceğiz.
1. BÖLÜM: Bilişsel Gelişimin Temel Felsefesi
Piaget'ye göre çocuk, bilginin pasif bir alıcısı değil, aktif bir yapılandırıcısıdır. Çocuğu "küçük bir bilim insanı" olarak tanımlar. Çocuk dünyayı keşfeder, deneyler yapar ve zihninde şemalar oluşturur.
1.1. Zeka Tanımı
Piaget için zeka, bir test sonucu değil, çevreye uyum sağlama yeteneğidir. Organizma ne kadar iyi uyum sağlıyorsa, o kadar zekidir.
1.2. Bilişsel Gelişimi Etkileyen Faktörler
Piaget, bilişsel gelişimin dört temel faktörün etkileşimiyle gerçekleştiğini savunur:
Olgunlaşma: Zihinsel yapıların gelişmesi için biyolojik altyapının (beyin ve sinir sistemi) hazır olması gerekir. (Örn: Kasları gelişmeyen çocuk yazı yazamaz).
Yaşantı (Deneyim): Çocuk nesnelerle ne kadar çok etkileşime girerse bilişsel gelişimi o kadar hızlanır.
Sosyal Geçiş (Toplumsal Aktarım): Bilginin başkalarından (anne, baba, öğretmen) öğrenilmesidir.
Dengeleme: Gelişimin temel itici gücüdür. Zihnin yeni karşılaştığı bilgilerle mevcut bilgiler arasındaki çatışmayı çözme sürecidir.
2. BÖLÜM: Piaget’nin Temel Kavramları (Bilişsel Fonksiyonlar)
Sınavda en çok karıştırılan ve en çok sorulan kısım burasıdır. Zihin nasıl çalışır?
2.1. Şema
Zihnimizde oluşturduğumuz bilişsel dosyalardır. Çevremizdeki dünyayı anlamlandırmak için kullandığımız "bilgi kalıpları"dır. Bir çocuğun zihnindeki "köpek" şeması; havlayan, tüylü ve dört bacaklı bir canlıdır.
2.2. Adaptasyon (Uyum Sağlama)
Yeni bir bilgiyle karşılaştığımızda zihnin verdiği tepkidir. İki şekilde gerçekleşir:
A) Özümleme (Assimilation)
Bireyin, karşılaştığı yeni bir durumu zihnindeki mevcut şemalarla açıklamasıdır. Yeni bilgiyi eski şemaya "uydurmaktır".
Örnek: Hayatında hiç zebra görmemiş bir çocuğun, zebrayı gördüğünde "Anne bak, çizgili at!" demesi. (Zebrayı "at" şemasına dahil etmiştir).
B) Uyumsama / Düzenleme (Accommodation)
Mevcut şemalar yeni bilgiyi açıklamaya yetmediğinde, ya eski şemayı değiştirmek ya da yeni bir şema açmaktır.
Örnek: Çocuğa zebranın at olmadığı anlatıldıktan sonra, çocuğun "Bu bir zebra" diyerek yeni bir dosya açması veya "at" şemasını "Zebra at değildir" diye güncellemesi.
2.3. Dengeleme Süreci
Zihin her zaman dengede durmak ister. Süreç şöyle işler:
Denge $\rightarrow$ Yeni Bilgi $\rightarrow$ Dengesizlik $\rightarrow$ Adaptasyon (Özümleme/Uyumsama) $\rightarrow$ Yeniden Denge.
Öğrenme, "Dengesizlik" anında gerçekleşir. Öğretmenlerin derste "şaşırtıcı sorular" sormasının nedeni budur.
3. BÖLÜM: Bilişsel Gelişim Evreleri
Piaget’ye göre gelişim evreleri evrenseldir ve sırası asla değişmez.
3.1. Duyusal Motor Dönemi (0-2 Yaş)
Nesne Sürekliliği: Bir nesne gözden kaybolduğunda yok olmadığını anlamaktır (8-12. aylar). Belleğin kullanılmaya başladığının kanıtıdır.
Döngüsel Tepkiler: Hoşuna giden bir hareketi (örn: parmağını emme) sürekli tekrar etmesi.
Ertelenmiş Taklit: Gördüğü bir olayı üzerinden zaman geçtikten sonra taklit etmesi. (Sembolik düşüncenin başlangıcı).
3.2. İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş)
KPSS'nin "soru madeni" olan dönemdir. Kendi içinde "Sembolik" ve "Sezgisel" olarak ikiye ayrılır.
Odaklanma (Merkezleme): Nesnenin veya olayın tek bir özelliğine takılıp kalmaktır. Bu yüzden korunum kazanılamaz.
Benmerkezcilik (Egosantrizm): "Benim gördüğümü herkes görüyor, benim bildiğimi herkes biliyor" mantığıdır. Dünyanın merkezi kendisidir.
Animizm (Canlandırmacılık): Cansız nesnelere canlılık özellikleri yüklemek. (Örn: "Bebek acıktı", "Güneş bize küstü").
Yapaycılık (Artifikalizm): Doğal olayların insanlar tarafından yapıldığını sanmak. (Örn: "Yağmuru itfaiyeciler yağdırıyor").
Özelden Özele Akıl Yürütme: İki özel durum arasında mantıksız bağ kurmak. (Örn: Kahvaltıda yumurta yemeyen çocuğun "Bugün sabah olmadı çünkü yumurta yemedim" demesi).
Sembolik Oyun: "Mış gibi" yapmak (Süpürgeyi at gibi kullanmak).
3.3. Somut İşlemler Dönemi (7-11 Yaş)
İlkokul yıllarına denk gelir. Mantıksal düşünme başlar ama sadece somut varlıklar üzerinden.
Korunum Kazanımı: Bir nesnenin şekli değişse de miktarının değişmediğini anlamaktır. (Odaktan uzaklaşma gerçekleşmiştir).
Tersine Çevirebilirlik: Bir işlemi sondan başa doğru yapabilmektir. ($A + B = C$ ise $C - B = A$).
Sınıflandırma ve Sıralama: Nesneleri birden fazla özelliğe (renk, boy, ağırlık) göre dizebilirler.
3.4. Soyut İşlemler Dönemi (11 Yaş ve Üstü)
Hipotetik Düşünme: "Eğer şöyle olsaydı ne olurdu?" gibi varsayımlar üzerinden akıl yürütebilir.
Göreceli Düşünme: Kişiye, zamana ve yere göre değişen kavramları anlar.
Ergen Benmerkezciliği:
Hayali Seyirciler: Herkesin onu izlediğini sanır.
Kişisel Efsane (Mit): "Bana bir şey olmaz", "Benim yaşadığım aşkı kimse yaşamadı" düşüncesi.
4. BÖLÜM: KPSS Stratejik Analizler ve Örnek Vakalar
Vaka 1: 4 yaşındaki Ayşe, babası ona "Bugün çok işim var" dediğinde, "Benim de çok ödevim var, o zaman ikimiz de aynı şeyi yapıyoruz" demektedir.
Analiz: Ayşe, kendi durumuyla babasının durumu arasında mantıksız bir bağ kurmuştur. Bu durum Özelden Özele Akıl Yürütmedir.
Vaka 2: Bir çocuk, içindeki meyve suyunun geniş bir bardağa döküldüğünde azaldığını iddia ediyorsa?
Analiz: Çocuk nesnenin yüksekliğine Odaklanmış (Centration) ve Korunum ilkesini henüz kazanamamıştır.
5. BÖLÜM: Piaget’nin Eğitim İlkeleri
Eğitimde "Keşfederek Öğrenme" esastır.
Hazırbulunuşluk önemlidir; çocuk bilişsel olarak hazır değilse zorla öğretilmemelidir.
Hatalar değerlidir, çocuğun nasıl düşündüğünü gösterir.
Yorumlar
Yorum Gönder