Öğrenme Psikolojisi'nin en çok soru getiren ve belki de günlük hayatta en sık kullandığımız bölümüne geldik: Edimsel (Vasıtalı) Koşullanma.
Klasik koşullanmada organizma pasifti (başına bir şey geliyordu); Edimsel koşullanmada ise organizma aktiftir. Önce bir davranış yapar, sonucuna göre o davranışı devam ettirir ya da bırakır. Yani: "Davranış, sonuçları tarafından yönetilir."
KPSS 2026 Eğitim Bilimleri Konu Anlatımı - Öğrenme Psikolojisi 2: Edimsel Koşullanma (B.F. Skinner)
Skinner’a göre insan ve hayvan davranışlarının çoğu, çevreden gelen tepkilerle şekillenir. "Skinner Kutusu"ndaki farenin tesadüfen manivelaya basıp peynir alması ve sonra peynir için sürekli basması bu kuramın temelidir.
1. BÖLÜM: Pekiştirme ve Ceza (Sınavın Temel Taşı)
KPSS adaylarının en çok hata yaptığı yer "Olumsuz Pekiştirme" ile "Ceza"yı karıştırmaktır. Bu tabloyu zihnine kazı:
| İşlem | Tanım | Sonuç |
| Olumlu Pekiştirme | Ortama iyi bir şey eklemek (Aferin, para, ödül). | Davranış artar. |
| Olumsuz Pekiştirme | Ortamdan kötü bir şeyi çıkarmak (Acı, ödev, hapis). | Davranış artar. |
| I. Tip Ceza | Ortama kötü bir şey eklemek (Azar, dayak, ek ödev). | Davranış azalır. |
| II. Tip Ceza | Ortamdan iyi bir şeyi çıkarmak (Mahrum bırakma, harçlık kesme). | Davranış azalır. |
Altın Kural: "Pekiştirme" (olumlu veya olumsuz fark etmez) her zaman davranışı artırır. "Ceza" ise her zaman azaltır.
2. BÖLÜM: Pekiştirme Tarifeleri (Her Yıl Sorulur)
Öğrenmenin kalıcılığını sağlayan şey pekiştirmenin ne zaman verildiğidir.
Sürekli Pekiştirme: Davranış her yapıldığında ödül verilir. Yeni bir davranışı öğretirken en etkili yoldur.
Sabit Oranlı: Belirli bir sayıdaki davranışa ödül verilir. (Örn: Her 5 doğru soruya 1 yıldız).
Sabit Aralıklı: Belirli bir zaman geçince ödül verilir. (Örn: Memur maaşı, her ayın 15'i).
Değişken Oranlı: Ödülün kaçıncı davranışta geleceği belli değildir. Sönmeye karşı en dirençli, en etkili tarifedir. (Örn: Kumar makineleri, balık tutmak).
Değişken Aralıklı: Ödülün ne zaman geleceği belli değildir. (Örn: Habersiz sınavlar - Pop quiz).
3. BÖLÜM: Edimsel Koşullanma Kavramları
Şekillendirme (Biçimlendirme): Karmaşık bir davranışı adım adım öğretmektir. Hedefe yaklaşan her kademe pekiştirilir. (Örn: Bir köpeğe takla atmayı öğretirken önce eğilmesini, sonra yan yatmasını pekiştirmek).
Kademeli Yaklaşma: Şekillendirmenin teknik adıdır; organizmanın hedef davranışa doğru küçük adımlarla yaklaştırılmasıdır.
Ayırt Edici Uyarıcı: Davranışın hangi durumda pekiştirileceğini gösteren işarettir. (Örn: Kırmızı ışık durma davranışının, yeşil ışık geçme davranışının ayırt edici uyarıcısıdır).
Kaçma ve Kaçınma:
Kaçma: Ortamdaki kötü uyarıcıdan kurtulmak (Yağmur yağınca şemsiye açmak).
Kaçınma: Kötü uyarıcı henüz gelmeden tedbir almak (Hava bulutluysa dışarı çıkmamak).
4. BÖLÜM: Skinner’da Özel Teknikler
4.1. Premack İlkesi (Büyükanne Kuralı)
Çok yapılmak istenen bir etkinliğin, az yapılmak istenen bir etkinlik için pekiştireç olarak kullanılmasıdır.
Formül: "Önce istemediğini yap, sonra istediğini yapabilirsin." (Örn: "Ispanağını bitirirsen (az istenen), oyun oynayabilirsin (çok istenen).")
4.2. Koşullu Anlaşma
Bireyin kendi kendisiyle veya başkasıyla yaptığı yazılı/sözlü sözleşmedir. Premack'tan farkı, karşılıklı şartların olması ve her zaman etkinlik olması gerekmemesidir.
4.3. Simgesel (Sembolik) Ödül Biriktirme
Doğrudan işe yaramayan sembollerin (yıldız, marka, jeton) biriktirilerek gerçek bir ödülle takas edilmesidir.
5. BÖLÜM: Klasik vs. Edimsel Koşullanma Farkı
| Özellik | Klasik Koşullanma | Edimsel Koşullanma |
| Sıralama | Uyarıcı $\rightarrow$ Tepki (U-T) | Tepki $\rightarrow$ Uyarıcı (T-U) |
| Organizma | Pasif (Otomatik) | Aktif (İstemli) |
| Öğrenilen | Duyuşsal/Fizyolojik | Psikomotor/Bilişsel |
| Pekiştireç | Davranıştan önce verilir. | Davranıştan sonra verilir. |
6. BÖLÜM: KPSS Vaka Analizi
Soru: Bir öğretmen, derste parmak kaldırmadan konuşan öğrencisini görmezden gelmiş (Sönme), parmak kaldırarak söz isteyen öğrencisine ise gülümsemiş ve söz vermiştir.
Analiz: Öğretmen burada Edimsel Koşullanma ilkelerini kullanmaktadır. İstenmeyen davranışı sönmeye bırakırken, istenen davranışı Olumlu Pekiştirme ile artırmaktadır.
Yorumlar
Yorum Gönder